لاکان و آوار فلسفی-2

لاکان و آوار فلسفی - قسمت دوم

مهدی ملک

عقده ادیب، فالوس و سوپر اگو

عقده ادیپ
  مفهوم عقده ادیپ (Odipus Complex) یکی از مهم ترین و در عین حال از جنجالی ترین مفاهیم روانکاوی فروید به شمار می آید. فروید نخستین بار پس از خواندن داستان ادیپ اثر نویسنده دوران باستان "سوفوکل" که در آن ادیپ در جنگی پادشاه را می کشد و همسرش را به زنی می گیرد اما چندی بعد در می یابد که پادشاه پدرش بوده و او با مادرش ازدواج کرده است. بنابر این خود را کور می کند و... . فروید با تکیه بر این قضیه بیان می کند که میل به پدرکشی و رسیدن به مادر میل ابتدائی ابناء بشر است. فروید معتقد است این میل بین ٣ تا ۵ سالگی کودک در او ظاهر می شود. در ابتدای تولد رابطه کودک - مادر رابطه ای مبتنی بر نیاز است که در آن مادر برای کودک حکم شیردهنده، مراقبت کننده و برطرف کننده نیاز را دارد اما از حدود سه سالگی این رابطه تغییر می کند. رابطه میان کودک و مادر از حالت رابطه ای بر مبنای نیاز به رابطه ای مبتنی به "میل" تغییر می کند. کودک در عین حال معنای محبت بی واسطه مادر را درک نمی کند و در گنگی این مساله است که من برای مادر چه می توانم انجام دهم و یا به عبارت لاکانی "من در میل دیگری بزرگ چه هستم؟". در حقیقت مدار بسته رابطه میان کودک - مادر با دخالت عنصر سومی به نام "نام پدر - The Name Of The Father" گسسته شده و کودک خود را به عنوان موجودی مجزا از مادر می شناسد. به عبارت دیگر عقده ادیپ کلید عبور از مرحله خیالی به مرحله نمادین است. باید توجه داشت که "نام پدر" به صورت یک دال مطرح می شود و موقعیتی نمادین دارد.
فالوس / فالوس خیالی / فالوس نمادین 

   فروید در بررسی های خود دریافته بود که در ابتدا نقاط تحریک پذیر بدن کودک در بسیاری از اعضای جسم کودک مثل دهان، مقعد و... پراکنده شده است. به عنوان مثال مکیدن شست توسط کودک نیز پایه ای جنسیتی دارد. مرحله
فالوسی مرحله ای است که در آن تحریک پذیری جنسی در اندام تناسلی خلاصه می شود. کودک به مرور در می یابد که او تنها ابژه میل مادر نیست و میل مادر به جای دیگری معطوف است. فالوس خیالی آن چیزی است که کودک فکر می کند باید داشته باشد تا بتواند موضوع میل مادر شود و از آن جا که میل مادر متوجه پدر است کودک فکر می کند که پدر دارنده حقیقی فالوس است. ابژه ای از دست رفته که کودک خیال می کند می تواند آن را دوباره به دست آورد تا محبوب میل مادر شود. بنابر این آنچه فروید "اختگی نمادین" (Symbolized Casteration) می نامد در واقع فرایند نمادینی است که در آن کودک در می یابد که فاقد چیزی به نام "فالوس" است. در مورد کودک پسر پذیرش این اختگی نمادین همراه با یکی کردن خود با نام پدر و این که او روزی می تواند در مقام پدر دارنده فالوس باشد رخ می دهد و در مورد کودک دختر کل این فرایند به عنوان پذیرش فقدان فالوس تجربه می شود.
  در فرایند عقده ادیپ لاکان استدلال می کند که این فرایند واجد عنصر "جانشینی" است که در آن یک دال یعنی "نام پدر" جانشین دالی دیگر "میل مادر" می شود و از اینجاست که کودک به عنوان سوژه فقدان ($) - سوژه خط خورده - وارد نظام نمادین می شود. فالوس به عنوان ابژه گمشده اصلی و دال سازمان دهنده ناخودآگاه شکل می گیرد و یا به عبارت دیگر چون دالی غایب که هویتش مبتنی بر فقدانش است. فالوس در واقع قضیب (آلت جنسی مردان) به علاوه تشخیص غیاب یا فقدان است و اختگی یا کاستراسیون فرایند نمادین دست کشیدن از این ایده که فرد می تواند برای مادر فالوس باشد.
قانون پدر و سوپر اگو
  کودک با مداخله پدر از دنیای خیالی به جهان نمادین فقدان پرتاب می شود. فروید این گذار از امر خیالی به امر نمادین را عنصر برسازنده تمدن، مذهب، اخلاق و هنر می داند. لاکان علاوه بر اهمیت ذکر شده، این لحظه گذار را لحظه پایه گذاری ناخودآگاه نیز می داند. علاوه بر این درونی سازی استعاره پدر نمادین مولد مساله ای دیگر نیز هست: سوپر اگو.
  سوپر اگو که عامل گذر از طبیعت به فرهنگ به شمار می آید سازنده وجدان اخلاقی است. به عبارت عامیانه تر بنیادی ترین میل، میل زنا با محارم است که منع و سرکوب آن سازنده تمامی قوانین اجتماعی متعاقب می باشد. در واقع قانون بر اساس چیزی بنا شده که می کوشد طردش کند پس: میل به شکستن قانون و سرپیچی از آن پیش شرط وجود قانون است. لاکان سوپر اگو را توامان حامل قانون و میل شکستن قانون می داند. بنابر روانکاوی، سوژه راهی برای اجتناب از این تنش میان قانون و میل به تخطی کردن از آن ندارد که این خود به صورت احساس "گناه" ظاهر می شود.

سوژه ناخودآگاه
  پس از سال های دهه ١٩۵٠ لاکان از "ساختارگرایی" فاصله می گیرد. نخست به این دلیل که از نظر او سوژه بر خلاف نظر ساختارگراها کاملا در ساختار نمادین حل نمی شود و مهم تر از آن این که به عقیده ساختارگراها، ساختار همواره کامل و توپر است در حالی که لاکان اعتقاد دارد نظام نمادین هیچ‌گاه کامل نیست و سوژه به عنوان امری مازاد - ابژه پتی a- همواره از آن فراتر می رود.

ناخودآگاه به تعریف فروید محتوی آثار خاطرات اولیه دوران کودکی و تروما (زخم روانی که هیچگاه کاملا ترمیم نمی یابد) است. این تعریف از دید لاکان به سه شکل روایت می شود:
  ١- ناخودآگاه به عنوان شکاف یا گسست
  ٢- ناخودآگاه ساختاری مشابه زبان دارد.
  ٣- ناخودآگاه کلام دیگری بزرگ است.

  تا پیش از فروید، فلسفه سوژه گرا با اتکا بر کوگیتوی دکارتی "من می اندیشم پس هستم" بنیان تمام فلسفه های مابعد خود به شمار می آمد. در حقیقت شکاکیت دکارتی که نتیجه می گرفت تنها می توان درباره خود و خدا یقین داشت با توجه به این امر که سوژه هیچگاه از ماهیت خود آگاه نیست و ناخودآگاهی در پس آن وجود دارد که قابل درک نیست، فرو می ریزد. لاکان - به تبعیت از فروید- معتقد است که بر عکس دیدگاه سوژه گرایی، ناخودآگاه تنها در لحظات گسست از عالم ادراک و آگاهی روزمره چهره عیان می کند مثلا رویاهای شبانه، لغزش های زبانی و لطیفه ها. در واقع ناخودآگاه شکاف یا گسست در زنجیره نمادین است.

  دستاورد بزرگ لاکان در کشف این قضیه که ناخودآگاه بر خلاف نظرات شبه متافیزیکی که ناخودآگاه را جایگاهی بی قانون که تابع قواعد کورکورانه و ناشناخته است می دانند، ساختاری شبیه زبان دارد یکی از بزرگ ترین دستاوردهای قرن بیستم به شمار می آید. از نظر لاکان ناخودآگاه تحت تاثیر قواعد دال است و همانند زبان دستورات و نحو مخصوص به خود را دارد. همان گونه که در قسمت های قبلی آمد ناخودآگاه از دو اصل نحوی استعاره و مجاز مرسل (به تعبیر رومن یاکوبسن) استفاده می کند. ناخودآگاه لاکانی اثر نظام نمادین است - زبان - که به عنوان ساحتی بدون زمان بر سوژه زمانمند انسانی حک (Super Impose) می شود. در اینجا زبان نه به عنوان زبان متنی - کلامی بلکه به عنوان مجموعه ای شامل کد گذاری های دلالتی به کار می رود.

  لاکان در روایت سوم میان دیگری کوچک و دیگری بزرگ تمایز می گذارد. دیگری کوچک (a) همواره دلالت بر دیگری های خیالی دارد. ما با آن ها به عنوان اگوهای کامل، یکپارچه و منسجم برخورد می کنیم و آن ها به عنوان بازتاب خودمان، حس موجودات کامل را در ما ایجاد می کنند. این دیگری همان دیگری مرحله آینگی است که کودک سعی دارد خود را با آن یکی کند. اما دیگری بزرگ (The Meta Other) نظام نمادین است. دیگری بزرگ زبان است که ما - به عنوان موجوداتی محدود و زمانمند - درون آن متولد شده و یابد آن را بیاموزیم تا قادر به بیان میل خود شویم. امیال ما به شکل تفکیک ناپذیری وابسته به کلام و امیال اطرافیان ماست. به عنوان مثال امیال و آرزوهای والدین کودک از طریق کلام و زبان وقتی بیان می شود درون کودک درونی می شود. به عبارتی دیگر میل همواره از طریق زبان شکل می گیرد و ما آن را - زبان - از طریق دیگری می آموزیم. بنا بر این: ناخوداگاه تا آن جا که ما ملزم به بیان دیگری بزرگ از طریق زبان و امیال خودمان هستیم کلام دیگری بزرگ است.

   در ادامه لاکان از دو اصطلاح "بیگانه شدگی" و "جداسازی" به جای استعاره و مجاز مرسل استفاده می کند. او بیان می کند که سوژه از دو جهت بیگانه می شود. ابتدا از طریق خود بازشناسی غلط کودک در دیگری که در مرحله آینگی رخ می دهد و سپس از طریق الحاق سوژه به زبان و امر نمادین. بیگانه شدگی موجب شکل گیری اگو و اولین گام به سمت سوبژکتیویته است. سوژه بیگانه شده اساسا سوژه ای شکافته و ترک خورده $ است. هم چنین جداسازی با مفهوم میل مرتبط است. در اینجا لاکان تفاوتی اساسی را در تعریف میل و نیاز عرضه می کند. به عقیده او نیاز مثل تشنگی و گرسنگی ارضاشدنی است اما میل این چنین نیست. لاکان میل را در مرکز هستی انسان قرار می دهد و آن را مرتبط با فقدان می داند. در حقیقت میل باقی مانده تفریق نیاز از تقاضا است. میل و ناخودآگاه از طریق  فقدانی بنیادین شکل می گیرند: فقدان فالوس. بنابر این میل همواره تجلی چیزی است که سوژه و دیگری بزرگ - نظام نمادین - فاقد آن هستند. میل دیگری بزرگ به عنوان علت میل سوژه عمل می کند. اولین رابطه میان کودک و مادر رابطه ای مبتنی به نیاز است چرا که مادر نیازهای تغذیه، مراقبت و پرستاری کودک را بر طرف می کند. در ادامه کودک پی می برد که میل مادر متوجه "جایی دیگر" است. این پرسش های گنگ در ذهن او شکل می گیرد که: من در میل مادر چیستم؟ مادر به چه چیزی عشق می ورزد؟ در این جا کودک هم متوجه می شود که دچار فقدان و سوژه ای خط خورده است و هم می فهمد که مادر به عنوان موجودی میل مند نیز دچار فقدان است. دیگری بزرگ هم خط خورده است و فرایند جداسازی دقیقا با طرح همین سوال "من در میل دیگری بزرگ چه هستم؟" و متعاقب پی بردن به فقدان دیگری بزرگ رخ می دهد.

امر واقع (The Real Order)
  امر واقع همان واقعیت نیست. آنچه واقعیت می‌نامیم مربوط به امر نمادین یا واقعیت اجتماعی است. امر نمادین بدون امر واقع نمی‌تواند وجود داشته باشد و در عین حال امر واقع امر نمادین را تخریب می‌کند و ازین سو ماهیتی پارادوکسیکال دارد. امر واقع رابطه مؤثری با بدن دارد. امر واقع نیازی است که گرسنگی را بر می‌انگیزد، نه ابژه‌ای که آن را ارضا می‌کند. در حقیقت امر واقع جایی است که این نیاز از آن جا شکل می‌گیرد. ما می‌دانیم که امر واقع وجود دارد و از طریق نشانه‌هایش در امر نمادین (مثل گریه نوزاد هنگام گرسنگی) تجربه‌اش می‌کنیم اما راهی برای نمادینه کردنش نداریم. واقعیت اجتماعی از طریق فرایند حذف و نمادسازی امر واقع است که خلق می‌شود. به کلامی بهتر امر واقع آن چیزی است که مطلقا تن به نمادینه شدن نمی‌دهد. در سال ١٩۶۴ لاکان ارتباط امر واقع با نیاز را تصحیح می‌کند و آن را با مفهوم "تروما" - زخم روحی التیام ناپذیر- مرتبط می‌داند. تروما مثل خاطره‌ای است که در ذهن فرد تثبیت شده و اختلال و رنج روانی شدیدی را موجب می‌شود و تلاش‌های فرد برای بیان و توضیح عقلانی آن بی‌نتیجه مانده و از این رو مدام تروما بر‌می‌گردد. مثال خوب سینمایی برای توضیح تروما فیلم "مارنی" ساخته آلفرد هیچکاک (١٩۶۴) است که در آن مارنی قادر به بیان رنج روحی اش نیست اما مدام وقتی رنگ قرمز را می‌بیند روانی می‌شود، نهایتا وقتی مارنی قادر به بیان خاطره تلخ کودکی‌اش می‌شود تروما از بین می‌رود. به همین علت است که نام دیگر روانکاوی گفتار درمانی (Talking Cure) است. لاکان بیان می‌کند که تروما تا آن جایی که امر واقع است نمادناپذیر می‌ماند و همانند جابه‌جا شدن استخوان در سوژه است. هر قدر هم که برای نمادپردازی و به قالب کلام در آوردن درد و رنج ناشی از تروما بکوشیم همواره چیزی از آن بیرون می‌ماند. همواره مازادی وجود دارد که نمی‌توان با زبان بیانش کرد، این مازاد که لاکان با X نشانش می‌دهد همان امر واقع است.

  لاکان در سمینارهایش بیان می‌کند که همواره هسته‌ای از امر واقع وجود دارد که از نمادسازی می‌گریزد و همه بازنمایی ها، تصاویر و دلالت‌ها صرفا تلاشی برای پر کردن این شکاف هستند. لاکان این عنصر واپس زده را بازنمود یا "چیز" - Das Ding- می‌نامد. "چیز" ابژه‌ای گمشده است و هیچ جا آشکار نمی‌شود و جالب این که از همان اول جایی نبوده که بعدا گم شود. "چیز" ابژه - علت میل است و به شکلی بازگشتی یا Retroactive ساخته می‌شود. لاکان در سال ١٩۶۴ مفهوم "چیز" را با "ابژه کوچک a" - یا ابژه پتی آ - تعویض کرد. "چیز" در واقع "نه - چیز" است و تنها به وسیله میل سوژه است که ساخته می‌شود و به چیزی بدل می‌شود. این میل به پر کردن خلاء یا حفره موجود در دل سوبژکتیویته و امر نمادین است که چیز را خلق می کند.

لاکان در ادامه مفهوم دیگری را به نام "فانتزی ناخودآگاه" بیان می‌کند. در حقیقت امیال ناخوداگاه در بستر فانتزی تجلی می‌یابند. فانتزی صحنه ای خیالی است که در آن سوژه قهرمان داستان است. فانتزی نه ابژه میل که زمینه آن است. به قول اسلاوی ژیژک: "فضای فانتزی به صورت سطحی خالی یا پرده، برای نمایش امیال عمل می‌کند." یا به بیان سینمایی: فانتزی میزانسن میل است. لذت فانتزی‌ها نه ناشی از دست‌یابی به ابژه آن، بلکه حاصل به روی صحنه آوردن میل است. در ادامه و در اواخر دهه ۶٠ و تمام دهه ٧٠ لاکان به بیان رابطه فانتزی با ابژه پتی آ می‌پردازد. ابژه پتی آ، بیانگر فقدان در دیگری بزرگ است. لاکان میل را عبارت از میل به چیزی که گمشده است، تعریف می‌کند. با گسست رابطه نیاز - منبع نیاز بین کودک و مادر، شکافی میان میل کودک و میل مادر به وجود می‌آید. این شکاف یا حفره حرکت میل و ظهور ابژه پتی آ را موجب می‌شود. سوژه با کمک فانتزی تلاش می‌کند توهم وحدت خود را با دیگری بزرگ حفظ کند و بر چندپارگی خود سرپوش گذارد. نکته کلیدی اینجاست که ابژه پتی آ ابژه‌ای نیست که آن را گم کرده باشیم، زیرا در این صورت می‌توانستیم بیابیمش و میل خود را ارضاء کنیم. بلکه ابژه پتی آ، احساس مداوم سوژه است مبنی بر این که چیزی از زندگی ما کم شده یا فاقدش هستیم. ما همواره به دنبال ارضاء، دانش، ثروت، عشق یا ... هستیم و حتی اگر آن ها را به دست آوریم باز چیز دیگری هست که میل آن را داشته باشیم. امر واقع لاکانی حفره یا مغاکی در هسته وجودی ماست که مدام به دنبال پر کردنش هستیم. ابژه پتی آ ساز و کار پوشاندن موقتی این فقدان است.

  مثالی درباره فرایند ازدواج می‌تواند در توضیح این مفهوم پیچیده لاکانی مفید باشد. وقتی انسانی عاشق می‌شود با آرمانی کردن معشوق فکر می‌کند در کنار او احساس غیر قابل وصفی دارد. این همان جنبه خیالی عاشق بودن است. زوج شدن و احساس پیوند با دیگری در ساحت امر نمادین جای می‌گیرد. مساله سومی هم هست. معشوق ممکن است که زیبا، با‌هوش، مهربان و ... باشد، اما آنچه که او را از دیگر کسانی که ممکن است همین صفات را داشته باشند اما مورد عشق ورزی قرار نگیرند جدا می‌کند، چیزی مازاد است که نمی‌توان آن را با زبان بیان کرد و به همان دلیل است که ابژه عشق ورزیدن قرار می‌گیرد. این مازاد همان ابژه پتی آ یا ابژه - علت میل است. ابژه پتی آ، حفره یا شکافی است که امر نمادین به گرد آن شکل می‌گیرد و نیز آن چیزی است که فقدان را پنهان می‌کند. در اصطلاح لاکانی، فانتزی رابطه ناممکن سوژه با ابژه پتی آ را تعریف می‌کند.

  سمینارهای دهه ١٩٧٠ لاکان سراسر به بیان امر واقع و امکان ناپذیری مواجهه با آن می‌پردازد و از اینجا مفهوم دیگری به نام "ژوئی سانس" را تعریف می‌کند. فروید در مطالعات بالینی‌اش دریافته بود که بسیاری از بیماران به شکلی وسواسی تجربه دردناک یا تروماتیک خود را تکرار می‌کنند که این عمل در تعارض با ارجحیت اصل لذت قرار می‌گیرد. فروید این امر را "رانه مرگ" - Death Drive- نامید و هدف اصلی زندگی را یافتن مسیری درست برای این رانه نامید. این امر به وسیله لاکان اینگونه اصلاح شد که ما نه به سوی مرگ بلکه به موجب مرگ به حرکت در می‌آییم. فقدان است که زندگی را از طریق میل پیش می‌برد. ما در ارضای امیال همواره احساس می کنیم که چیز بیشتری وجود دارد، چیزی که از دست داده ایم. این چیز بیشتر که ما را فراتر از لذت ناچیزی که تجربه می کنیم ارضاء می کند همان "ژوئی سانس" است. ما نمی دانیم ژوئی سانس (کیف ) چیست اما می‌دانیم که وجود دارد و "آن جا" است، چرا که همواره در وضعیتی ارضاء نشده هستیم. علاوه بر آن با فرض این که چیزی آن جا هست و ما فاقدش هستیم، عموما آن را به دیگری بزرگ نسبت می‌دهیم. گمان می کنیم دیگری بزرگ سطحی از لذت را تجربه می‌کند که فراتر از تجربه شخصی ماست. اساس ایدئولوژی یهود‌ستیزانه حزب نازی در همین امر بود که یهودی (به مثابه دیگری بزرگ)، ژوئی سانس یا لذت ما را دزدیده است.

______________________________________________

منابع :

  ژاک لاکان - شون هومر - نشر ققنوس
  مکتب لکان - روانکاوی در قرن بیستم - دکتر میترا کدیور - نشر اطلاعات

منابع برای مطالعه بیشتر :

  فصلنامه ارغنون - روانکاوی ١و ٢ 
  مبانی روان کاوی، فروید - لاکان / کرامت توللی - نشر نی
  واژگان لاکان - نشر نی

----------------

برگرفته از: http://www.andishesara.com

لاکان و آوار فلسفی -1

لاکان و آوار فلسفی - قسمت اول
مهدی ملک

مقدمه :

در پنج مقاله به هم پیوسته سعی بر نگاهی گذراست به مفاهیم اصلی و کلید واژه های اساسی اندیشه "ژاک لاکان" - بزرگترین اندیشمند روانکاوی پسافرویدی - و در پایان تحلیلی فلسفی از نقش آرای او در فرو ریختن تابوهای فلسفه کلاسیک. در چهار مقاله اول سعی بر توضیحی موجز از سه ساحت معروف "خیالی" ، "نمادین" و "واقعی" است و مقاله چهارم اختصاص به توصیفی گذرا از این نکته است که چگونه برخی از مهم ترین پایه های فلسفه کلاسیک مثل "کوگیتوی دکارتی" یا "اخلاق کانتی" در مواجهه با مغناطیس اندیشه لاکان دچار بحران می شوند.

١-امر خیالی (The Imaginnary Order )

  در دو دهه ابتدایی قرن بیستم "پدیدار شناسی" از مجموعه آثار و تفکرات "ادموند هوسرل" به وجود آمد. "هوسرل" در پدیدار شناسی معتقد بود "چیزها" یا "ابژه های" جهان بدون وجود آگاهی ما موجود نیستند. بنابر این از هر آنچه بیرون از ادراک ماست باید چشم پوشی کرد. این چشم پوشی که "هوسرل" تحت عنوان "فروکاست پدیدار شناسانه" (Phenomenological Reduction) از آن نام می برد در واقع فرایندی است که در آن ما جهان بیرون را به اندازه ظرف آگاهی خود فرو می کاهیم. از سویی دیگر یک دهه بعد "مارتین هایدگر" - شاگرد هوسرل - و سپس "سارتر" تفکیکی میان "سوژه" و "اگو = ego" قائل شدند. این تفاوت اساسی این بود که به قول سارتر "خود آگاهی هیچ است" اما "اگو" ابژه ای است در جهانی که سوژه درک می کند. در ادامه می بینیم که شروع اندیشه لاکان در ارائه و تعریف "امر خیالی" چگونه به این دو ایده فلسفی وابسته است.

در ١٩۴٩ لاکان با کاوش در مسائل مربوط به خودآگاهی و تلفیق آن با ایده های روانشناسی تجربی به نتیجه جالبی رسید. پیش از این سال "کوگیتو" ی دکارتی (من می اندیشم پس هستم) با آرای "هایدگر" مبنی بر این که سوژه همواره سوژه اندیشمند و آگاه نیست از اعتبار افتاده بود. فرضیه لاکان این بود که فرایند هویت یابی فرد ابتدا با تفکیک خود از محیط پیرامون رخ می دهد. کودک پس از تولد هیچگاه بدن خود را به صورت یکپارچه نمی بیند و بدین خاطر هنوز مرز خود با محیط برای او تفکیک شده نیست. نخستین بار با دیدن تصویر بدن یکپارچه خود درون آینه و فهم توامان این دو مساله که اولا این تصویر در آینه تصویر من است و ثانیا این که این تصویر ، من (به معنی جسمی از گوشت و پوست و..) نیستم ، به تفکیک خود و فرایند هویت یابی وارد می شود. در این دوران مقاله معروف "کویوئا" در زیست شناسی تاثیر عمیقی بر لاکان گذاشت. مقاله "کویوئا" بیان می کرد که بر خلاف تصور رایج مبنی بر اینکه بسیاری از حشرات و حیوانات از ترس شکار شدن خود را با استتار به شکل محیط در می آورند، بیان کرد که عمل استتار نه به علت ترس عدم که به خاطر "شیفتگی" موجود زنده نسبت به یکی شدن با محیط اطراف می باشد. خلاقیت لاکان این بود که در مقاله "مرحله آینگی" - The Mirror Section- با استفاده از مقوله فلسفی "دیالکتیک هگلی" تمایز پدیدار شناسانه اگزیستانسیالیستی میان سوژه و اگو را با مفاهیم روانشناختی تصویر و ماهیت ساخته شده تلفیق کرد. 

  در سال های دهه 1930 "الکساندر کوژو" سمینارهایی درباره آرا و اندیشه های فیلسوف آلمانی قرن 19 "گئورگ ویلهلم هگل" برگزار می کرد که تاثیر بسیاری بر اکثر روشنفکران و متفکران فرانسوی پس از جنگ داشت. عمده درسگفتارهای کوژو حول مرکزیت مفهوم "دیالکتیک هگلی" بود. هگل مبدع روشی فلسفی به نام دیالکتیک بود که در آن هر ایده ای حاوی ایده ای ضد خود (تز و آنتی تز) است که در نهایت از ترکیب آن ها و ایجاد وحدتی در عین ضدیت، سنتز به وجود می آید. لاکان با جایگزینی "سوژه منفرد" و "دیگری" در جایگاه "تز" و "آنتی تز" نهایتا مفهوم "سوژه جمعی" را بر اساس سنتز این دو تعریف کرد. به زبانی دیگر "خود = اگو" به طرز پیچیده ای وابسته به "دیگری" است که مفهوم "ما" از سنتز این دو حاصل می شود. هگل معتقد بود که همه پدیده ها حاوی عنصری ضد خود هستند که از دل این وحدت اضداد مفهوم جدیدی به وجود می آید. از نظر هگل "خود بودگی" - Self – Hood- در فرایند رشد خودآگاهی از طریق فرایند "تامل در خود" -Self – Reflection- پدیدار می شود. در حقیقت برای ایجاد خودآگاهی نه تنها "سوژه" انسانی باید از تمایز خود آگاه باشد، بلکه دیگری نیز باید او را به عنوان سوژه ای انسانی به رسمیت بشناسد⁽¹⁾. از نظر لاکان دو مرحله بیگانه شدگی (Alienation) وجود دارد. نخست از طریق مرحله "آینه ای" و شکل گیری "اگو" در خلال آن و سپس از طریق "زبان" و ساخته شدن سوژه.

  "مرحله آینه ای" تقریبا بین 6 تا 18 ماهگی کودک رخ می دهد. در این زمان کودک که تا پیش از این هیچ گاه بدن خود را به صورت کامل یا یکپارچه ندیده است برای نخستین بار تصویر کامل، توپر و یکپارچه خود را در آینه می شناسد (این بازشناسی وجود توپر می تواند با نگریستن به جسم کودکی دیگر نیز رخ دهد). نوزاد مجذوب تصویر خود می شود و سعی می کند خود را با آن یکی کند. این مرحله همراه با احساس توامان خود شیفتگی (Narcissism) به علت کشف این مساله که کودک این تصویر کامل و یکپارچه و قابل کنترل را تصویر خود می داند و نیز احساس پرخاشگری (Aggressiveness) است زیرا به هر حال کودک در می یابد که تصویر مجازی چیزی جدا از گوشت و پوست اوست. این یکی انگاری خود با تصویر از این سو حیاتی است که به  وسیله آن کودک نخستین بار خود را به عنوان موجودی تام و کامل و دارای هویت می یابد. در اینجاست که لاکان با به کارگیری منطق دیالکتیک هگلی مساله را توضیح می دهد. لاکان سنتز حاصل از "تز" که همان احساس یکی شدن با تصویر و لذت شناخت و کنترل وتسلط بر آن است را در برابر "آنتی تز" یا حس بیگانه شدگی به علت مجازی بودن تصویر را به این شکل بیان می کند که "احساس خودی (اگویی) یکپارچه به بهای دیگری بودن این خود (تصویر) تمام می شود". از نظر لاکان "اگو" در این لحظه بیگانگی – شیفتگی کودک با تصویر خود است که ساخته می شود. کارکرد اگوی شکل گرفته کارکردی "غلط پندارانه" -Mis-Recognition- است که بر تصویر توهم آمیز تمامیت و یکپارچگی استوار است یا به بیانی دیگر اگو بر عدم پذیرش حقیقت چند پارگی و بیگانه شدگی اصرار می ورزد. مفهوم دیگر گفتار بالا این است که فرد برای وجود داشتن بر تصویری استوار است که در عین حال با او یکی نیست و برای وجود باید از سوی دیگری به رسمیت شناخته شود. سوژه تصویر یا دیگری بزرگ (زبان، ملیت، مذهب، پیشوا و...) را کامل و توپر پنداشته و بنابراین مدام سعی می کند تا با آن یکی شود و مدام هم شکست می خورد. همین بیگانگی و چیزی کم داشتن و خلا عنصر برسازنده سوژه است.

٢- امر نمادین (The Symbolic Order)قبل از این که به مروری بر آرای لاکان در توضیح ساحت "نمادین" ( The Symbolic Order)  پرداخته شود لازم است تا نخست درباره تاثیراتی که اندیشه لاکان از "ساختارگرایی" کلود لوی استروس و آرای "فردینان دوسوسور" در زبان شناسی گرفت، به اختصار بپردازیم. ساختارگرایی (Structuralism) روشی تحلیلی بود که بین سالهای دهه ١٩۵٠ تا ١٩۶٠ در فرانسه شکل گرفت. بسیاری از چهره های تفکر اروپا در نیمه قرن مجموعه ناهمگونی از ساختارگراها را شکل دادند از جمله: ژان پیاژه روانشناس، رومن یاکوبسن زبان شناس، رولان بارت نظریه پرداز ادبی، میشل فوکو، لوئی آلتوسر و... . منشاء ساختارگرایی ابتدا توسط "کلود لوی استروس" زبان شناس پایه ریزی شد. روش ساختاری استروس بر مبنای تمایزی بود که "سوسور" میان "لانگ - Langue" و "پارول - Parole" ارائه کرد(١). این تمایز همانند تفاوتی است که نظامی مفروض مثل زبان با تجلی منفرد آن نظام مثل گفتار شخصی خاص دارد. ساختارگراها زبان را مدلی برای ایجاد سازمان کل نشانه ای می دانستند یا به عبارتی دیگر ساختارگرایی معتقد است که هر گونه کنش اجتماعی نوعی زبان می سازد تا بدان جا که شامل نظام های نشانه ای به همراه قواعد و دستور زبان درونی است. بنابراین کنش های فردی منفرد نیز در نسبت با زمینه اجتماعی روابط معنا می یابند. پژوهش ارزنده استروس در باب نظام های ازدواج جوامع بدوی که در کتاب "ساختارهای ابتدایی خویشاوندی" آمده است نمونه کاملی از شیوه های تحلیل ساختارگرایانه می باشد. لاکان به دو مساله در آثار استروس توجه می کند: ١- ساختاری ابتدایی و ناخودآگاه در پس روابط خویشاوندی وجود دارد. ٢- آنچه در نظام های خویشاوندی رخ می دهد نه داد و ستد واقعی افراد در قالب ازدواج که فرایند تبادلی نمادین است.
  لاکان مفاهیم انسان شناسی ساختاری استروس را در این ایده خلاصه می کند: "مشخصه جهان بشری کارکرد نمادین است". اما لاکان در ادامه پژوهش دقیقی در آثار "سوسور" زبان شناس نیز می نماید. سوسور ارائه دهنده نظریه جنجالی در باب زبان بود که "فهم بشر از واقعیت بر کاربرد اجتماعی نشانه های گفتاری استوار است". وقتی سخن می گوییم یا می نویسیم این امر در زمینه ای از واژگان، نحو، گرامر و قراردادها رخ می دهد که ما از هیچ یک از آن ها آگاه نیستیم اما آن ها حضور داشته و در واقع این ساختار زبان است که تعیین می کند ما چه می توانیم بگوییم و چه چیزی را نمی توانیم بگوییم. در حقیقت سوژه سخنگو از وجود نظام بی خبر است. نظریه مطابقت زبان "Correspondence Theory Of Language" بیان می کرد که هر واژه یه یک مفهوم ارجاع می دهد که آن مفهوم نیز خود به یک مرجع ارجاع می کرد. اما سوسور معتقد است که رابطه ای میان زبان و پدیده های مادی وجود ندارد و بنابراین مفهوم "مرجع" را باید در پرانتز قرار داد. فرضا واژه "صندلی" به عنوان "دال" به مفهومی از صندلی که در ذهن پس از شنیدن آن شکل می گیرد ارجاع می دهد (مدلول) اما این مفهوم ذهنی یا مدلول در واقع اشاره به هیچ صندلی خاصی در جهان مادی نیست، به عبارت دیگر آنچه واژه "صندلی" به آن ارجاع می دهد یک صندلی واقعی نیست بلکه صرفا مفهومی از صندلی است. بنابر این نشانه زبان شناختی سوسوری شامل دو جزء است: دال (الگوی صوتی یا تصویر واژه) و مدلول (مفهوم). در دیدگاه سوسور معنا نه در نشانه های خاص بلکه در ارتباط میان نشانه ها در نظام زبانی مستقر است. معنا از طریق دو محور " جانشینی - Paradigmatic" و " همنشینی - Syntagmatic" حاصل می شود. به عنوان مثال وقتی سخن می گوییم واژه های خاصی را انتخاب و واژه های دیگر را حذف می کنیم مثلا انتخاب صندلی از میان اریکه یا مبل و... . از سویی دیگر این واژه ها تنها با ترکیب درست با واژگان قبل و بعدی خود هستند که معنا می یابند. مثلا در عبارت "من فردا از این شهر می روم" می توان به جای من (تو، او، ما و..) را برگزید، همین طور در مورد باقی واژه ها، اما ترکیب آن ها تابع قاعده نحوی است و "شهر من این فردا از می روم" بی معناست. پس معنا نه فقط به واژه های انتخاب شده که به جایگاه آن ها در کل ساختار وابسته است. به همین شکل در زبان به عنوان شبکه پیچیده ای از نشانه ها، هر نشانه جدا از معنای ذاتی اش از طریق جایگاه نسبی اش در نظام کل نشانه ها تعریف می شود.  نشانه به ابژه خاصی در جهان مادی ارجاع نمی دهد بلکه به نشانه دیگری و آن نیز به نشانه ای دیگر ارجاع می دهد و این بازی هم چنان ادامه می یابد، به عنوان مثال فرض کنید شما معنای واژه ای خاص را نمی دانید و به فرهنگ لغات مراجعه می کنید. در آن جا معنای واژه را با واژه دیگری توضیح داده که معنای واژه جدید را نیز نمی دانید و باز مجبورید به دنبال معنای واژه دوم بروید و الی آخر.لاکان با ارائه مثال های جالبی نشان می دهد که آن چه دال به آن ارجاع می دهد مدلول نیست و مانعی در برابر معنا بین آن ها وجود دارد. آن چه دال به آن ارجاع می دهد تنها یک دال دیگر است. به بیانی دیگر دلالت زنجیره ای است که در آن هیچ کدام از اجزاء معنا یا مدلول نیست بلکه دالی دیگر است. نهایتا اینکه لاکان نشان داد که "ناخودآگاه ساختاری مثل زبان دارد". لاکان برای تکمیل کار خود سراغ مفاهیم "رومن یاکوبسن" روسی رفت. یاکوبسن از دو اصطلاح "استعاره - Metafor" و "مجاز مرسل - Metonymy" به جای محورهای زبانی استفاده کرد.استعاره کاربرد واژه ای به جای واژه ای دیگر است بدون اینکه قیاسی مستقیم در میان باشد و در مقابل مجاز مرسل کاربرد یک جزء به جای کل است. لاکان ارتباطی میان این دو مفهوم یاکویسنی و فرایندهای "ادغام و جابه جایی" فرویدی برقرار کرد. ادغام فرویدی یعنی این که یک رویا (مدلول) ممکن است از ترکیب "دال" های متفاوتی به وجود آمده باشد و جابه جایی فرایندی است که در آن معنا از یک نشانه به نشانه دیگر منتقل می شود.
  لاکان با بهره گیری از آرای سوسور، استروس، یاکوبسن و فروید به نتیجه جالبی می  رسد: ناخودآگاه فرایندی ار دلالت است که فراسوی تسلط ماست. زبان است که از طریق ما سخن می گوید، نه اینکه ما با زبان سخن بگوییم. به این ترتیب لاکان ناخودآگاه را به عنوان کلام "دیگری بزرگ" - The Other- تعریف می کند. دیگری بزرگ زبان است، نظام نمادین است. حالا می توان تمایزی را که لاکان میان "اگو" و "سوژه" قائل می شد بهتر فهمید. "اگو" کارکردی خیالی دارد که از طریق رابطه سوژه با جسم ساخته می شود و در مقابل سوژه در نظام نمادین ساخته می شود و زبان آن را تعیین می کند. به دیگر سخن "من" در آنچه لاکان "گفتار خیالی" می نامد به اگو مربوط می شود و  در "گفتار کامل" به سوژه مربوط است. دال است که در زنجیره دلالت ها جایگاه سوژه را تعیین می کند و آن را در جایگاه نمادین تبیین می کند.

______________________________________________

١- شرح کامل هگل بر این مفهوم در " فنومنولوژی روح " و تحت عنوان دیالکتیک خدایگان و بنده آمده است

 

---------------
برگرفته از: http://www.andishesara.com